ئىزاھات

بۇ ئايەتنىڭ مەنىسىدىكى «مال بېرىپ ئۆزىنى قۇتقۇزۇشى» دېگەن ئىپادە ئىفتىدا «افتداء» مەسدىرىدىن تۈرلەنگەن ئىفتەدەت «افتدت» پېئىلىنىڭ، بېشىدىكى «ما» بىلەن بېرىككەن ھالىتىنىڭ مەنىسىدۇر. ئىفتىدا ۋە فىدا ئىككى مەسدەر بولۇپ مەنىسى تۆلەم تۆلەپ قۇتقۇزماق دېگەن بولىدۇ. تۆلەنگەن تۆلەم فىديە «فدية» دەپ ئاتىلىدۇ (ئەزھەرى، «فدي»، 14: 140-141؛ ئىبنى فارىس، «فدي»، 4: 483؛ راغىب ئىسفەھانى، «فدي»، 627؛ ئىبنى مەنزۇر، «فدي»، 15: 149 - 151). قۇرئان كەرىمدە «فدي» سۆز تومۇرىدىن تۈرلەنگەن ۋە بۇ لۇغەت مەنىسىنى چۆرىدىگەن ھالدا مەنە ئىپادىلىگەن بىرقانچە كەلىمە بار (ئىفتىدا مەسدىرىدىن تۈرلەنگەن پېئىللەر ئۈچۈن قاراڭ: 3- سۈرە ئال ئىمران، 91- ئايەت؛ 5- سۈرە مائىدە، 26- ئايەت؛ 10- سۈرە يۇنۇس، 54- ئايەت؛ 13- سۈرە رەئد، 18- ئايەت؛ 39- سۈرە زۇمەر، 47- ئايەت؛ 70- سۈرە مەئارىج، 11- ئايەت. قۇرئان كەرىمدە «فىدائـ» مەسدىرىمۇ كەلگەن: 47- سۈرە مۇھەممەد، 4- ئايەت؛ «فىدائـ» مەسدىرىدىن تۈرلەنگەن پېئىل ئۈچۈن قاراڭ: 37- سۈرە ساففات، 107- ئايەت؛ «مۇفادەئە» مەسدىرىدىن تۈرلەنگەن پېئىل ئۈچۈن قاراڭ: 2- سۈرە بەقەرە، 85- ئايەت. «فىديە» كەلىمىسى ئۈچۈن قاراڭ: 2- سۈرە بەقەرە، 184- ۋە 196- ئايەتلەر؛ 4- سۈرە نىسا، 92- ئايەت؛ 57- سۈرە ھەدىد، 15- ئايەت). نىكاھ بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەرگە بىنائەن «نىكاھ» بىر - بىرىگە مەھرەم بولمىغان بىر جۈپ ئەر - ئايالنىڭ ئارىسىدا تۈزۈلگەن ئائىلە قۇرۇش كېلىشىمىدۇر. بۇ كېلىشىمنىڭ بىر تەرىپى بولغان ئەر خالىغان چېغىدا ئۇنى بۇزالايدۇ، ئۇنىڭ بۇ بۇزۇشى «تالاق» دەپ ئاتىلىدۇ. كېلىشىمنىڭ يەنە بىر تەرىپى بولغان ئايال بولسا بىرقانچە باسقۇچتىن كېيىن ئۇنى بۇزالايدۇ. ئۇنىڭ بۇ بۇزۇشى «ئىفتىدا» دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ باسقۇچلار تۆۋەندىكىچە: نىكاھىنىڭ  يەنى ئەر - خوتۇنلۇق ھاياتىنىڭ داۋاملاشتۇرالمايدىغانلىقىدىن قورققان بىر ئايال، مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلارغا ياكى يۇرت چوڭلىرىغا ئەھۋالنى مەلۇم قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئەرنىڭ تەرىپىدىن بىر ھەققانىي كىشى، ئايالنىڭ تەرىپىدىن بىر ھەققانىي كىشى بەلگىلەيدۇ (قاراڭ: 4- سۈرە نىسا 35- ئايەت). بۇ ئىككى ھەققانىي كىشى ئەھۋالنى تەكشۈرۈپ، ئۆزلىرىنى ۋەزىپىلەندۈرگەنلەرگە مەلۇم قىلىدۇ. ئاندىن ئۇلار مۇۋاپىق كۆرسە ئايالغا ئىفتىدا (ئېرىدىن ئالغان تويلۇق ۋە ھەدىيىلەرنىڭ ھەممىسىنى ياكى بىرقىسمىنى ئۇنىڭغا قايتۇرۇپ بىرىپ ئۆزىنى ئۇنىڭ نىكاھىدىن قۇتقۇزۇش) ھوقۇقى بېرىدۇ‎.‎‏ شۇنىڭ بىلەن ئايال مۇشۇ باسقۇچتا، خالىسا ئىككى تەرەپ كېلىشكەن بويىچە ئېرىدىن ئالغان تويلۇق ۋە ھەدىيەلەرنى ياكى مۇئەييەن بىر قىسمىنى قايتۇرۇپ بېرىدۇ. ئايال تەرەپ بۇنى ئەر تەرەپكە تاپشۇرغان ۋە ئەر تەرەپ تاپشۇرۇپ ئالغان ھامان «نىكاھ توختامى» بىكار بولۇپ كېتىدۇ. ئەرنىڭ تالاق دېيىشىگە ھاجەت يوق. چۈنكى ئەرنىڭ بۇ توغرىدىكى ھوقۇقى «تالاق»، ئايالنىڭ ھوقۇقى «ئىفتىدا»، تالاق پېئىلىنىڭ ئىگىسى (پائىلى) ئەر، ئىفتىدا پېئىلىنىڭ ئىگىسى (پائىلى) ئايالدۇر.‏
67

Quran Uyghur Translation - www.uyquran.com - قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق تەرجىمىسى تور بىكىتى